Mit tragedii wspólnego pastwiska, czyli dlaczego zaufanie działa lepiej

Czego Elinor Ostrom uczy dziś liderów i właścicieli firm?

Wstęp: fikcyjna historia, która zdominowała myślenie o ludziach i zarządzaniu

W 1968 roku biolog Garrett Hardin opublikował w czasopiśmie naukowym „Science” artykuł o tzw. tragedii wpółnego pastwiska, który zmienił sposób, w jaki ekonomiści i menedżerowie zaczęli postrzegać człowieka. Opisał w nim sytuację, w której na wspólnym pastwisku rolnicy z okolicznych wsi wypasają swoje * krowy. Każdy rolnik trzyma je tam jak najdłużej i wstawia kolejne sztuki bez ograniczeń, ponieważ zyski należą do niego osobiście a koszty utrzymania tego pastwiska w dobrym stanie – są wspólne.

W rezultacie takiego intensywnego wykorzystania pastwisko jest w coraz gorszym stanie, ponieważ nikt nie ma interesu, by o nie dbać a wszyscy mają interes, by je jak najwięcej wykorzystywać . W końcu pastwisko ginie.

Mit tragedii wspólnego pastwiska stał się jedną z najbardziej wpływowych metafor XX wieku. Problem w tym, że to była fikcja! Hardin nie badał żadnego realnego pastwiska – po prostu wymyślił przykład, oparty na XIX-wiecznej broszurze Williama Forstera Lloyda stanowiącej podstawę do zawłaszaczania gruntów wspólnot gminnych przez włascicieli ziemskich (proces tzw. grodzenia ziem współnych).

Mimo braku realnych podstaw, przez dekady ten mit uzasadniał przekonanie, że ludzie są z natury egoistyczni, potrzebują kontroli, a uzytkowanie wspólnych zasobów zawsze musi skończyć się katastrofą.

Elinor Ostrom: kobieta, która pojechała sprawdzić, jak jest naprawdę z mitem tragedii wspólnego pastwiska

Pod koniec XX wieku amerykańska badaczka, Elinor Ostrom, postanowiła sprawdzić, czy to prawda, czy mit tragedii wspólnego pastwiska działa w rzeczywistości. Nie chciała pisać kolejnej teorii zza biurka, tylko pojechała na badania w świat.
Badała społeczności w Nepalu, Kenii, Szwajcarii, Meksyku, na Filipinach i w USA i zamiast chaosu i rywalizacji oraz opustoszałych ziem i łąk zobaczyła coś zupełnie innego: lokalne wspólnoty, które potrafiły przez pokolenia zarządzać wspólnymi zasobami w sposób zrównoważony, uczciwy i skuteczny.

Ostrom otrzymała za te badania Nagrodę Nobla w dziedzinie ekonomii w 2009 roku.
Jej odkrycie można streścić tak:

mit tragedii wspólnego pastwiska nie działa nieuchronnie – jest tylko efektem stosowania złych zasad i braku zaufania.

Osiem zasad Elinor Ostrom, które działają w każdej wspólnocie i zespole zarządzającym wspólnym dobrem

1. Ustalcie jasne granice, czyli kto ma dostęp do czego i w jakim zakresie a w zespole zadbaj, by było wiadomo, kto o czym decyduje i wg jakich kryteriów;
2. Dopasujcie zasady do realiów, nie wymyślaj i nie narzucaj odgórnych procedur, one powinny być zaprojektowane odpowiednio do wyzwań, z którymi trzeba sobie radzić i celów, które chcecie osiągnąć;
3. Współdecydowanie – użytkownicy muszą mieć realny wpływ na współtworzenie tych zasad, do których mają się potem dostosować;
4. Monitoring przez współnotę – kontrola realizacji jest sprawowana przez samych użytkowników lub wyznaczone osoby odpowiedzialne przed wspólnotą;
5. Stopniowane i nieuchronne sankcje – za uchybienia i nadużycia w użytkowaniu wspólnego dobra każdego członka wspólnoty czeka nieunikniona reakcja w postaci jakiejś sankcji, której dolegliwość jest stopniowana: najpierw łagodne ostrzeżenia aż kolejno do surowych kar, z wykluczeniem dalszej możliwości użytkowania dobra, czy byciem członkiem wspólnoty włącznie. Brak reakcji na uchybienie niszczy bowiem zaufanie szybciej niż błąd;
6. Szybkie i jasne rozwiązywanie konfliktów – są jasne zasady i osoby, które w tym pomagają (lub mają uprawnienia mediacyjne lub rozstrzygające) w ramach grupy. Problemy rozwiązuje się tam, gdzie powstają;
7. Uznanie prawa do samozarządzania – władze zewnętrzne muszą uznać prawo wspólnoty do samodzielnego zarządzania tym dobrem i nie mogą podważać jej decyzji, sprawczości (państwo, firma, samorząd terytorialny);
8. Struktury organizacyjne są skoordynowane: od zespołu, poziomu lokalnego, po całą organizację, czy poziom regionalny (system współdziałających poziomów). 

Ekonomia jako system przekonań a nie matematyka

Od Hobbesa do Hardina i z powrotem do Tomasello, Fehra, Gächtera, de Waala czy Silvertowna.

Tradycyjna ekonomia przez lata zakładała, że ludzie działają racjonalnie i egoistycznie. To echo poglądów Thomasa Hobbesa i Garretta Hardina: że bez nadzoru współpraca się rozpadnie a powierzone wspólnocie dobra pójdą na zmarnowanie.

Nowoczesne badania psychologów i ekonomistów behawioralnych (Michael Tomasello, Ernst Fehr, Simon Gächter, Frans de Waal) pokazują coś zupełnie odwrotnego:

współpraca jest pierwotnym mechanizmem przetrwania a nie wyjątkiem.

Fehr i Gächter wykazali w eksperymentach (Nature, 2002), że ludzie są gotowi „karać altruistycznie”, dla zasady – nawet kosztem własnych zasobów, tego, że coś stracą – osoby łamiące normy współpracy. Tomasello i de Waal dodali: empatia i sprawiedliwość pojawiają się już u małych dzieci i ssaków naczelnych.

Ekonomia we współczesnym rozumieniu jest więc nauką społeczną, gdzie psychologia człowieka i jego tendencja do współdziałania mają ogromne znaczenie.

Trzy lekcje dla liderów i właścicieli firm

1. Zaufanie + jasno wyznaczone granice = równowaga.
   

   Nie ma współpracy bez zasad, ale zasady bez zaufania są bezużyteczne.

2. Współdecydowanie zwiększa odpowiedzialność.

   Ludzie czują się odpowiedzialni za realizację tego, co współtworzą.

3. Koryguj, nie karz. Kara, „żeby bolało”, nie działa i nie odstrasza. Reakcja na nadużycie uznanych zasad – działa , jeśli przywraca poczucie poszanowania wspólnych norm.

Dowiedz się więcej o moich szkoleniach dla liderów i właścicieli firm.

Optymistycznie – na zakończenie

„Tragedia wspólnego pastwiska” nie wydarzyła się w rzeczywistości, ale przez pół wieku kształtowała nasze myślenie o zarządzaniu.
Badania Elinor Ostrom i współczesna ekonomia heterodoksyjna oraz psychologia behawioralna przypominają, że ludzie chcą i potrafią współpracować przy realizacji nawet najtrudniejszych zadań, jeśli stworzy im się do tego odpowiednie warunki.

Często zadawane pytania (FAQ)

Czym jest mit tragedii wspólnego pastwiska?
To metafora Garretta Hardina z 1968 roku, opisująca rzekomą nieuchronność zniszczenia wspólnych zasobów przez egoizm jednostek. W rzeczywistości była to fikcja, nieoparta na badaniach ani żadnych obserwacjach.

Kim była Elinor Ostrom?
Amerykańska badaczka, laureatka Nagrody Nobla z ekonomii (2009), autorka książki Governing the Commons. Udowodniła, że wspólnoty potrafią skutecznie zarządzać wspólnymi dobrami bez nadzoru oraz zweryfikowała mit tragedii wspólnego pastwiska Garreta Hardina.

Jak można zastosować zasady Elinor Ostrom w biznesie?
Poprzez jasne reguły współpracy, współdecydowanie, wzajemne monitorowanie i szybkie reagowanie na nadużycia.

Czym jest kara altruistyczna?
Pojęcie wprowadzone przez Ernsta Fehra i Simona Gächtera. Oznacza skłonność ludzi do karania osób łamiących normy współpracy – nawet wtedy, gdy to ich coś kosztuje.

Więcej o budowaniu dobrej współpracy w zespole znajdziesz w moich artykułach:

• • 4 sposoby na wzmocnienie zespołu w czasie kryzysu

• • Czy pieniądze motywują? Tajniki motywacji finansowej?

• • O budowaniu kultury wspierającej synergię i zaangażowanie w zespole

* P.S. Na zdjęciu są owce a w oryginalnym artykule Hardina było o krowach, ale… owce wydały mi się sympatyczniejsze a do tego, skoro Hardin historyjkę o krowach sobie wymyślił, to uznałam, że także mogę wstawić takie zwierzątka, jakie mi się podobają 😉